instagram
fb
en
Polska Akademia Nauk Ogród Botaniczny
Centrum Zachowania Różnorodności Biologicznej w Powsinie
Polska Akademia Nauk Ogród Botaniczny
Centrum Zachowania Różnorodności Biologicznej w Powsinie

Brzoza brodawkowata (Betula pendula)

 

  • Rodzina: brzozowate - Betulaceae
  • Synonimy: brzoza zwisła, brzoza biała, Betula verrucosa Ehrh.
  • Nazwy zwyczajowe: brzezina
  • Ochrona i zagrożenie: gatunek jako całość nie zagrożony i nie wymagający ochrony. Wręcz przeciwnie – w wielu miejscach usuwany jako zagrożenie dla gatunków ginących np. brzozy niskiej i brzozy karłowatej, z którymi się krzyżuje. Ochronie w parkach narodowych i rezerwatach podlegają niektóre rzadko spotykane formy brzozy brodawkowatej, uznawane dawniej za odrębne gatunki jak: brzoza Szafera (Betula szaferii Jent.-Szaf. ex Staszk.) i brzoza ojcowska (Betula pendula var. oycowiensis (Besser) Dippel z Ojcowskiego PN oraz brzoza czarna (Betula obscura Kotula), spotykana m.in. w Kampinoskim PN.
  • Występowanie na świecie: zimne i umiarkowane regiony Eurazji, góry płn. Afryki, zdziczała w obu Amerykach i Australii
  • Występowanie w Polsce: bardzo częsta na nizinach i w niższych położeniach górskich w Polsce zazwyczaj do 700-800 m n.p.m., tylko wyjątkowo w Tatrach do 1480 m n.p.m.
  • Siedliska: lasy liściaste i szpilkowe, zręby, linie oddziałowe, wiatrołomy, odłogi (porzucone pola orne i pastwiska), ale niemal zawsze na glebach suchych, piaszczystych i lekkich (co odróżnia ją od brzozy omszonej, zasiedlającej gleby torfiaste, mokre i ciężkie). Szybko opanowuje odkrytą przestrzeń i tworzy własne zbiorowiska tzw. brzeźniaki. Z roślin zielnych brzozie brodawkowatej często towarzyszą zawilce, a z krzewinek borówki. Z ptaków dość silnie związane z brzezinami są: czeczotka, dzięcioł zielony oraz słonka.
  • Charakterystyka ogólna: drzewo o luźnej silnie rozwiniętej koronie i długich, nader cienkich i zwisających („płaczących”) gałęziach. Osiąga wysokość 10-20m (wyjątkowo 25-30m). Kora biała, łuszcząca się okrężnie, jedynie u młodych okazów pomarańczowoczerwona, a u osobników bardzo starych u nasady pnia czarna. Ciemną korę mają również mutanty pozbawione betuliny. Powszechnie znana, możliwa do pomylenia tylko z bardzo podobną brzozą omszoną.
  • Liście: trójkątnie rombowate, podwójnie piłkowane, u nasady całobrzegie, o charakterystycznym, bardzo gęstym unerwieniu. Młode listki lepkie i nieco owłosione, dojrzałe zupełnie nagie. Jesienią przebarwiają się na intensywnie żółty kolor.
  • Kwiaty: żółte, wiatropylne, zebrane w kwiatostany zwane baziami lub kotkami, osobno żeńskie i męskie. Męskie po przekwitnięciu opadają, żeńskie przekształcają się walcowate owocostany. Kwitnie równoczesne z rozwojem liści w kwietniu, o 10 dni wcześniej niż bardzo podobna brzoza omszona.
  • Owoce: małe, wyjątkowo lekkie, podłużne orzeszki, opatrzone skrzydełkami 2-3 razy szerszymi od reszty owocu. Roznoszone na ogromne odległości przez wiatr i wodę, co ułatwia zasiedlanie nowych siedlisk, głównie poręb i porzuconych pól. Dojrzewają w lipcu-sierpniu. Co roku produkuje tysiące nasion, obfitsze owocowanie występuje co 2-3 lata.
  • Wykorzystanie: Gatunek do rekultywacji terenów poprzemysłowych. W ogrodnictwie ceniona za oryginalną urodę, ozdobna przez cały rok, mimo, że bardzo wyjaławia glebę. Podkładka pod rzadsze gatunki i odmiany brzóz. W przeszłości gatunek znacznie szerzej stosowany niż obecnie, dostarczał m.in. mioteł, rózg, trudno łupliwego, średnio twardego drewna do produkcji narzędzi i części powozów oraz oskoły (soku brzozowego), pitego dla zdrowia. Z guzowatych narośli zwanych „czeczotką” wyrabiano luksusowe szkatułki i meble. Odwarem z liści barwiono pisanki, jedwab, wełnę i bawełnę. Z sadzy po spaleniu kory i drewna robiono farbę drukarską i tusze. Młode gałązki i pasma kory stosowano w plecionkarstwie. Ponadto korą podściełano tarcice lub gonty w dachach chałup. Własności lecznicze mają liście i pąki brzóz. Zbiera się je ręcznie, młode jeszcze lepkie, potem ostrożnie suszy. Dzięki wysokiej zawartości garbników i witaminy C działają napotnie, moczopędnie i przeciwreumatycznie. Piroliza (sucha destylacja, wytlewanie) drewna i kory daje dziegieć brzozowy, zwany też „rosyjskim olejem” (Oleum Rusci, Pix liquida Betulae). Dziegieć zawiera metanol, kwas octowy, ich estry i sole, tudzież liczne węglowodory aromatyczny i ich pochodne (benzen, ksylen, toluen, fenol). Mimo okropnego smrodu i własności rakotwórczych do dziś znajduje szereg zastosowań w przemyśle kosmetycznym i farmaceutycznym jako składnik leków na trądzik, łuszczycę czy atopowe i łojotokowe zapalenie skóry. Dawniej stanowił uniwersalny klej i uszczelniacz, lep na ptaki i owady, impregnowano nim cumy statków i ubrania, smarowano piasty kół, leczono łysienie, odmrożenia, oparzenia, odleżyny, grzybice i choroby weneryczne u ludzi oraz choroby kopyt, racic i rogów u trzody. Wysoko ceniono także ściśle związaną z brzozami hubę białoporka brzozowego Pitoporus betulinus, leczono nim robaczyce i nowotwory. W średniowieczu kora brzóz zastępowała na Rusi papier i pergamin (gramoty).
  • Własności trujące: słabo trujący bywa niechlujnie sporządzony susz lub napar z liści brzozy, o ile zawiera gałązki i kotki albo nadgniłe liście. Używanie dziegciu, a nawet nowoczesnych kosmetyków i lekarstw zawierających około 20% dziegciu brzozowego w sposób nadmierny, nieodpowiedni (na zbyt dużej powierzchni ciała, zbyt długo, na otwarte rany, przy łuszczycy wysiękowej, w ciąży, podczas opalania się) powoduje nowotwory i martwice skóry, poronienia i oparzenia słoneczne. Pyłek brzóz to jeden z najgroźniejszych i najbardziej znanych alergenów, u osób uczulonych wywołuje uporczywe kichanie, katar, pieczenie i łzawienie oczu. Drzewa sadzone blisko ulic i fabryk alergizują mocniej od okazów rosnących w głębi parków i lasów miejskich.
  • Ciekawostki: Biała kora brzóz stanowi symbol Rosji i Finlandii. Brzoza brodawkowata to najbardziej światłożądny gatunek wśród krajowych drzew liściastych. Świetnie znosi trudne warunki (przymrozki wiosenne, upały, mrozy, susze, skażenie powietrza i gleby), natomiast nie lubi wody stagnującej w gruncie. Typowe, krótkowieczne, błyskawicznie rosnące, słabe konkurencyjnie drzewo pionierskie: do 10 roku życia bez wysiłku osiąga 6 m wys. Od 20 roku życia jej przyrost słabnie, ustaje w wieku 50 lat. Wyhodowano wiele ozdobnych odmian brzozy brodawkowatej, różniących się rozmiarem, pokrojem korony, kształtem i barwą liści np.: ‘Golden Cloud’ – liście cały czas żółte, ‘Purpurea’ – liście purpurowo czerwone jak u buka, ‘Dalecarlica’ i ‘Laciniata’ – liście głęboko powcinane, ‘Fastigiata’ – zaokrąglona korona, gałęzie fantazyjnie powykręcane i rosnące do góry. W polskim leśnictwie brzoza uważana jest za chwast, w najlepszym razie za przedplon, podczas gdy w Skandynawii starannie pielęgnuje się ją w lasach gospodarczych. Brzoza brodawkowata jest narodowym drzewem Finlandii i płn.-zach. Rosji. W okresie blokady kontynentalnej w 1806 roku, rozważano produkcję cukru na skalę przemysłową z soku brzozowego i hodowlę brzóz pod kątem zasobności w sacharozę, jednak wyhodowanie buraka cukrowego i klęska Napoleona spowodowały zarzucenie tych planów. Brzozy łatwo się krzyżują i ulegają mutacjom, toteż trudno powiedzieć, które izolowane populacje winno się uznać za nietypowe brzozy brodawkowate? A które już za odrębne gatunki? Jest to szczególnie widoczne dla naszych, endemicznych brzóz Szafera i ojcowskiej oraz brzozy ciemnej, ponadto azjatyckich: brzozy syczuańskiej i płaskolistnej.
  • Grzyby związane z brzozą: koźlarze (babka i pomarańczowy), muchomor czerwony, pieprznik jadalny
  • Okazy pomnikowe w Polsce: w Gdańsku-Oliwie rósł okaz liczący 171 lat, o obwodzie pnia 321 cm, i wysokości 26 m. Niewiele mu ustępuje osobnik z Solna (woj. warmińsko-mazurskie), o 295 cm obwodu i także 26 metrów wysokości.

 

PLAN OGRODU    drukuj

Aby przejść do opisu wybranych kolekcji roślin, kliknij interesujący Cię obszar na planie.