instagram
fb
en
Polska Akademia Nauk Ogród Botaniczny –
Centrum Zachowania Różnorodności Biologicznej w Powsinie
Polska Akademia Nauk Ogród Botaniczny
Centrum Zachowania Różnorodności Biologicznej w Powsinie

Grusza pospolita (Pyrus pyraster)

 

  • Rodzina: różowate - Rosaceae
  • Synonimy: grusza dzika, grusza polna
  • Nazwy zwyczajowe: ulęgałka, gniłka, pierdziołka, płonka (ta nazwa myląca, gdyż może odnosić się także do jabłoni leśnej),
  • Ochrona i zagrożenie: gatunek nie chroniony i nie zagrożony
  • Występowanie na świecie: od Europy zachodniej po Kaukaz, bez Skandynawii.
  • Występowanie w Polsce: pospolita na niżu i w górach do 1000 m n.p.m.
  • Siedliska: stały element krajobrazu polskich miedz, okrajków i zadrzewień śródpolnych. Rośnie dziko jako domieszka także w wielu typach lasów, głównie świetlistych dąbrowach, borach mieszanych sosnowo-dębowych (zwłaszcza w tzw. borach sierpikowych) i w łęgach wiązowych (głównie na polanach i we wczesnych fazach rozwoju łęgu). Na Kaukazie i Zakaukaziu istnieją lite drzewostany z dziką gruszą pospolitą jako dominantem.
  • Charakterystyka ogólna: najczęściej drzewo o wysokości 15-20 m, lub krzew 3-4 m wysokości, gdy w młodości jest wydeptywany i zgryzany. Kora na młodych pędach szarobrązowa, cienka, na starych pniach i konarach czarna, głęboko spękana.
  • Liście: okrągławe lub eliptyczne, drobno piłkowane albo całobrzegie, błyszczące, skórzaste i sztywne, po zasuszeniu czernieją.
  • Kwiaty: białe, pręciki o purpurowych pylnikach, szyjki słupków niezrośnięte u nasady (co odróżnia grusze od jabłoni), kwiaty pięciokrotne, zebrane w baldaszki, bardzo atrakcyjne dla owadów, przy czym woń kwiecia gruszy pospolitej jest mniej przyjemna niż u form uprawnych, kwitnie w kwietniu-maju.
  • Owoce: okrągłe (nigdy gruszkowate!), zielone lub żółte, znacznie mniejsze i twardsze od owoców zdziczałych grusz szlachetnych, zwykle bez czerwonych rumieńców, jest to ważna cecha odróżniająca prawdziwe grusze pospolite od uciekinierów z sadów. Drugą kluczową różnicą są silne i liczne ciernie u gruszy pospolitej, zwłaszcza na krótkopędach, jakich brak u form uprawnych. Owocuje w sierpniu i wrześniu.
  • Wykorzystanie: Owoce twarde i cierpkie wymagają wielorakich form obróbki, by stały się jadalne. Najczęściej układa się je w sianie lub słomie i czeka kilka tygodni aż się ulegną czyli zmiękną i nabiorą przyjemnego smaku. Można także je suszyć, mrozić, piec, gotować, kisić albo marynować w occie – w tych postaciach ceniono je wysoko jako nadzienie pieczystego i pierogów, dodatek do ciast. Ulęgałkami tuczono trzodę chlewną, kozy i drób. Robiono z nich kompoty, wina i wódki. Prażone nasiona („pestki”) zastępowały kawę i herbatę, zwłaszcza podczas kryzysów i wojen. Wysoko ceni się twarde i zwięzłe drewno grusz polnych. Łatwe do polerowania, nadaje się na matryce drzeworytów, do wyrobu instrumentów muzycznych, intarsji, boazerii, luksusowych mebli i kolb broni myśliwskiej. Kora z młodych drzew była stosowana przy garbowaniu skór, robiono z niej także brązowy barwnik do tkanin i papieru. Szkółkarze cenią drzewka gruszy polnej zarówno jako podkładki do szczepienia form owocowych i ozdobnych, jak i źródła pyłku przy rozmnażaniu generatywnym grusz. Wadą ulęgałki jako podkładki są ogromne rozmiary uzyskanych drzew, stąd w sadach przemysłowych grusze szczepi się głównie na pigwach. Na gruszy można z kolei szczepić mniej znane kuzynki: nieszpułkę Mespilus germanica, pigwę Cydonia oblonga, gruszę wierzbolistną, Pyrus salicifolia, jarzębogruszę ×Sorbopyrus auricularis.
  • Ciekawostki: Formy szlachetne grusz dość łatwo wymarzają, zimą 1939/1940 r., gdy silne mrozy zbiegły się w czasie z koszmarem okupacji i nie było komu doglądać sadów, wymarzło 90% grusz szlachetnych w Polsce i krajach sąsiednich. Na gruszach rozwijają się gąsienice największego i zdaniem niektórych najpiękniejszego motyla Europy: pawicy gruszówki Saturnia pyri, o skrzydłach długich na 5-7 cm, opatrzonych ogromnymi „pawimi oczkami”, odstraszającymi drapieżców. Choć grusza pospolita zdaje się pod wieloma względami przeciwieństwem jarzębiny (kora, liście, kwiaty) istnieje szereg gatunków o cechach niemal dokładnie pośrednich między tymi dwoma skrajnymi formami (gruszą pospolitą i jarzębem pospolitym), dlatego dawni botanicy zaliczali brzęka (jarząb brekinia) i mąkinię (jarząb mączny) do rodzaju grusza. Co więcej wiele jarzębów daje mieszańce z gruszami.
  • Okazy pomnikowe w Polsce: w Nekli pod Wrześnią (woj. wielkopolskie), 18 m wysoka, o pierśnicy 330 cm, liczy około 216-220 lat.

 

 

PLAN OGRODU    drukuj

Aby przejść do opisu wybranych kolekcji roślin, kliknij interesujący Cię obszar na planie.