PLAN OGRODU

Kurator: mgr inż. Agnieszka Kościelak

Dane ogólne: liczba taksonów (gatunków i odmian): 2557

Powierzchnia: 60 tys. m2

Za początek istnienia Arboretum można przyjąć rok 1979, kiedy posadzono pierwsze grupy i szpalery drzew wg projektu dendrologa dr. inż. Andrzeja Marczewskiego.

Do największych jednorodnych kolekcji należą:

KOLEKCJA ROŚLIN MAGNOLIOWATYCH (jedna z największych w Polsce), gdzie zgromadzono 91 taksonów, głównie z rodzaju magnolia (Magnolia) 78 taksony i z rodzaju tulipanowiec (Liriodendron) – 13 taksonów.

Najwięcej zgromadzono odmian  magnolia Soulange’a (Magnolia ´soulangeana) (fot. 1) – 16 odmian. Magnolia ta jest mieszańcem magnolii nagiej (Magnolia denudata) i magnolii purpurowej (Magnolia liliiflora) uzyskanym w 1820 roku przez francuskiego hodowcę, emerytowanego oficera kawalerii Soulange-Bodina w zakładach ogrodniczych we Fremont k. Paryża. Na świecie istnieje około 50 jej odmian o kwiatach dużych (10-15 cm długości), białych, różowych lub purpurowych, rozwijających się zazwyczaj pod koniec kwietnia, przed rozwojem liści. W kolekcji rosną również bardzo zróżnicowane pod względem barwy kwiatów – siewki magnolii gwiaździstej (Magnolia stellata) (fot. 2), naturalnie występującej w górach Japonii na Honsiu. Pachnące kwiaty tej magnolii rozwijają się czasami już w końcu marca lub na początku kwietnia. Tulipanowiec amerykański (Liriodendron tulipifera) (fot. 3) należący też do rodziny magnoliowatych (Magnoliaceae) dorasta w swojej ojczyźnie – Ameryce Północnej – do wys. 60 m. Ma oryginalne liście: cztery klapy ostrozakończone, z szeroklinowatym wcięciem na wierzchołku. Kwiaty przypominające kształtem tulipany rozwijają się w czerwcu. Płatki są żółtawozielone z pomarańczową plamką u nasady.

KOLEKCJA ROŚLIN WRZOSOWATYCH składa się z 616 taksonów spośród 21 rodzajów. Najbardziej atrakcyjny jest rodzaj Rhododendron (różanecznik i azalia). Dotychczas zgromadzono 121 gatunków botanicznych, 171 odmian uprawnych różaneczników zimozielonych oraz 130 odmian azalii.

Rodzina roślin wrzosowatych (Ericaceae) liczy ponad 3500 gatunków. Na kuli ziemskiej rośliny wrzosowate istniały już 65 mln lat temu. Reprezentowane są przez drzewa, krzewy, krzewinki oraz byliny. Prawie wszystkie wymagają gleb o kwaśnym odczynie – pH 3,5-5,5.  Najliczniejszy jest rodzaj różanecznik (Rhododendron) – ok. 1000 gatunków oraz wrzosiec (Erica) – ok. 640. Najbardziej znane gatunki we florze Polski to: wrzos pospolity (Calluna vulgaris), borówka czarna (Vaccinium myrtillus) i borówka czerwona (Vaccinium vitis-idaea).

W PAN Ogrodzie Botanicznym rodzina wrzosowatych reprezentowana jest przez 616 gatunków i odmian (taksonów) należących do 21 rodzajów: modrzewnica (Andromeda), mącznica (Arctostaphylos), brukentalia (Bruckenthalia), wrzos (Calluna), chamedafne (Chamaedaphne), dabecja (Daboecia), eliotia (Elliottia), enkiant (Enkianthus), wrzosiec (Erica), golteria (Gaultheria), kalmia (Kalmia), bagno (Ledum), kiścień (Leucothoë), lyonia (Lyonia), menziesia (Menziesia), żurawnina (Oxycoccus), kwasnodrzew (Oxydendrum), pieris (Pieris), różanecznik (Rhododendron), borówka (Vaccinium), zenobia (Zenobia).

W Kolekcji roślin wrzosowatych najliczniej reprezentowany jest rodzaj Rhododendron (ponad 400 taksonów). Za jego ojczyznę uważane są trudno dostępne, górzyste obszary Nepalu, Birmy oraz południowo-zachodnie prowincje Chin. Nazwa pochodzi od greckich słów: rhodon = róża i dendron = drzewo. Najważniejsze podrodzaje to: Eurhododendron – różaneczniki zimozielone (rododendrony) i Anthodendron – różaneczniki o liściach sezonowych (opadających na zimę), zwane azaliami. Podział ten wynika ze względów praktycznych i nie jest ścisły, ponieważ niektóre azalie w sprzyjających warunkach pogodowych nie zrzucają liści na zimę lub zrzucają je częściowo. Różaneczniki reprezentowane są przez tysiące gatunków i odmian, różniących się charakterem wzrostu, trwałością ulistnienia, obfitością i terminem kwitnienia oraz kształtem i barwą kwiatów. Dobrze rosną w klimacie o wysokiej wilgotności powietrza.  W Ogrodzie główna ekspozycja znajduje się w zachodniej części Arboretum (fot. 4 i fot. 5). Natomiast w  pobliżu willi Janówek można podziwiać najstarsze, blisko 40-letnie okazy różaneczników zimozielonych. Ważny fragment działu obejmujący gatunki i odmiany botaniczne różaneczników usytuowany jest we wschodniej części Arboretum, gdzie zgromadzono 112 taksonów pochodzących z Azji, Ameryki Północnej oraz Europy.

Wiosną niezwykle atrakcyjnie prezentują się duże powierzchnie z kwitnącymi krzewami różanecznika żółtego (Rhododendron luteum) (V) o bardzo silnym zapachu kwiatów oraz japońskiej azalii miękkowłosej (Rhododendron molle subsp. japonicum) (IV-V) czy azalii Schlippenbacha (Rhododendron schlippenbachii) (IV-V) – kwiatu narodowego Korei.

W Kolekcji rośnie 171 odmian uprawnych różaneczników zimozielonych. Jest to najliczniejszy w centralnej Polsce, specjalistyczny zbiór rodzaju Rhododendron. Godne obejrzenia są cenne odmiany zaliczane do grupy Catawbiense-Hybridum, charakteryzujące się wysoką mrozoodpornością (do około -34°C). Zostały wyhodowane przy współudziale różanecznika katawbijskiego (Rhododendron catawbiense). Są rozpowszechnione w Europie i doskonale nadają się do uprawy w Polsce. Wysokie krzewy prezentują się imponująco na przełomie maja i czerwca, kiedy rozpoczynają kwitnienie. Szczególną uwagę zwracają duże, kuliste kwiatostany o różnorodnych, intensywnych barwach. Prezentowane okazy charakteryzują się wysokimi walorami ozdobnymi. Do najciekawszych odmian należą między innymi: ‘America’ – o kwiatach ciemnoczerwonych (fot. 6), ‘Catawbiense Boursault’ – o kwiatach liliowych z różowym nalotem, ‘Duke of York’ – o kwiatach różowych i ‘Parsons Gloriosum’ – o kwiatach jasnoliliowo-różowych (fot. 7).

 Na terenie Ogrodu zgromadzono łącznie 130 odmian uprawnych azalii. Największa ekspozycja znajduje się w zachodniej części Arboretum, gdzie na rabacie o długości 100 m rosną azalie, które w maju i czerwcu w czasie kwitnienia urzekają pastelowymi barwami kwiatów, a niektóre odmiany dodatkowo intensywnym zapachem. Jesienią można podziwiać płomienne barwy liści azalii w różnych odcieniach żółci, pomarańczu i czerwieni.

Do najciekawszych azalii wielkokwiatowych należą: ’Berryrose’ – o kwiatach pomarańczowo-czerwonych, ’Corneille’ – o kwiatach jasnoróżowych,  ‘Golden Eagle’ (fot. 8) i ’Goldlack’ – o kwiatach pomarańczowo-żółtych, ‘Irene Koster’ – o kwiatach różowych, pachnących, ’Kestrel’ – o kwiatach pomarańczowo-czerwonych, ‘Pallas’ – o kwiatach łososiowo-różowych, ‘Pucella’ – o kwiatach intensywnie różowych, ‘Toucan’ – o kwiatach śmietankowo-białych. W ekspozycji rosną także krzewy odmian o liściach zimozielonych lub półzimozielonych (fot. 9), zwarte, niskie i obficie kwitnące (tzw. azalie japońskie): ‘Doubrava’ – o kwiatach karminowo-różowych, ‘Orlice’ – o kwiatach jasnopurpurowo-różowych, ‘Sázava’ – o kwiatach różowo-fioletowych.

W Ogrodzie można podziwiać 96 taksonów wrzosów i wrzośców różnorodnych pod względem wysokości, pokroju, koloru kwiatów i liści (fot. 10). Wrzos pospolity (Calluna vulgaris) reprezentowany jest przez wiele ciekawych odmian uprawnych, których kwitnienie przyciąga uwagę od końca lata do późnej jesieni (VIII-XI). Warto wymienić: ‘Annemarie’ – o kwiatach pełnych, różowych, ‘Dark Star’ o rubinoczerwonych kwiatach (fot. 11), ‘Pink Alicia’ – o kwiatach różowych, nierozkwitających (tzw. odmiana pączkowa), dekoracyjna do trzech miesięcy. Wrzosiec czerwony (Erica carnea) jest zwiastunem wiosny w Ogrodzie –  kwitnie w marcu i kwietniu. Do niezwykle atrakcyjnych odmian uprawnych należą: ‘Alba’ – o kwiatach białych, tworząca gęste, zwarte kępy o zielonych liściach, ‘Foxhollow’ o liliowo-różowych kwiatach i żółtych liściach.

Warta obejrzenia jest także Kolekcja mało znanych roślin wrzosowatych. Rosnące tam osobniki to często unikaty prawie nie spotykane w ogrodach.

KOLEKCJA MAŁO ZNANYCH ROŚLIN WRZOSOWATYCH

We wschodniej części Arboretum, tuż przed Skarpą Warszawską na wydzielonym terenie zgromadzono blisko 120 taksonów roślin wrzosowatych, w większości pochodzących z Ameryki Północnej i Azji. Są wśród nich krzewy, krzewinki oraz drzewa interesujących gatunków i odmian botanicznych, często rzadko uprawianych w Polsce. Rosną tam również gatunki roślin wrzosowatych podlegające w Polsce ochronie całkowitej: mącznica lekarska (Arctostaphylos uva-ursi) i chamedafne północna (Chamaedaphne calyculata) (fot. 12).

Ze skarbca flory północnoamerykańskiej wywodzi się kwasnodrzew amerykański (Oxydendrum arboreum) (fot. 13), jedno z niewielu drzew należący do rodziny  wrzosowatych. W naturze rośnie w klimacie umiarkowanie ciepłym, osiągając wysokość 15-25 m. Okaz, który można obejrzeć w PAN Ogrodzie Botanicznym, przekroczył w wieku 20 lat 5 m wysokości. Ozdobny z pięknych, białych kwiatów zebranych w zwisające wiechy (VII-VIII) oraz  liści, które jesienią czerwienieją. Azalia lepka (Rhododendron viscosum) (fot. 14) ma białe, intensywnie pachnące kwiaty. Jej nazwa pochodzi od lepkich części kwiatu – rurki i szypułek. Kwitnie bardzo późno, po rozwinięciu się liści (VI-VII). Azalia kanadyjska (Rhododendron canadense) (fot. 15) o drobnych różowych kwiatach kwitnie wcześnie (IV-V). Lubi chłód i wilgoć, w stanie naturalnym rośnie na zimnych bagnach. Różanecznik olbrzymi (Rhododendron maximum) w ojczyźnie osiąga wysokość około 12 m. Kwiaty w pąku  są różowe, w miarę przekwitania bieleją. Jest jednym z najpóźniej kwitnących różaneczników (koniec VI-VII), odznacza się dużą wytrzymałością na mróz i suszę oraz tolerancją w stosunku do gleby. Zenobia śniada (Zenobia pulverulenta) (fot. 16) – krzew o liściach zimozielonych lub opadających na zimę, od spodu w młodości błękitnobiałych. Kwiaty podobne do konwalii, ale dużo większe. Są zebrane w długie, szczytowe grona, białe, pachnące, dzwonkowate (V-VI). Jego nazwa wywodzi się od imienia królowej Zenobii, władającej Palmyrą (Tadmor w dzisiejszej Syrii). Pieris kwiecisty (Pieris floribunda) jest zimozielonym krzewem o liściach brzegiem orzęsionych. Gęste, „szeleszczące”, okazałe kwiatostany są sztywne i wzniesione do góry (IV-V). Kiścień wawrzynowy (Leucothoë fontanesiana) o zimozielonych, ostro piłkowanych liściach zmieniających barwę jesienią i zimą na jasnoczerwoną i białych dzbaneczkowatych kwiatach zebranych w grona, rozwijających się w maju.

Wśród gatunków pochodzących z Azji wyróżnia się najwcześniej kwitnący, zazwyczaj już od lutego, różanecznik dahurski (Rhododendron dauricum), krzew o półzimozielonych liściach pachnących żywicą i fioletoworóżowych kwiatach. Azalia kiusiuańska (Rhododendron kiusianum) jest niskim, szeroko rozrastającym się krzewem. Kwiaty są zmiennej barwy, różowe do karminowych, czasami białe (V). Azalia żyłkowana (Rhododendron reticulatum) ma kwiaty lila do purpuroworóżowych, które rozwijają się przed liśćmi (IV-V). Azalia koreańska (Rhododendron yedoense var. poukhanense) (fot. 17) jest niskim krzewem o liściach zimozielonych. Kwiaty są blado-lila-purpurowe z ciemniejszymi cętkami, pachnące (V). Jedna z najpiękniejszych i nadzwyczaj obficie kwitnących azalii. Azalia kamczacka (Rhododendron camtschaticum) (fot. 18) pochodzi z azjatyckiej części Syberii. Jest drobną, karłową krzewinką o pędach pokrytych włoskami i różowych, długo kwitnących kwiatach (VI – VII). Wytwarza liczne pędy podziemne o charakterze tzw. stolonów. Pieris japoński (Pieris japonica) jest gęstym, zimozielonym krzewem. Liście są skupione na szczytach pędów, najmłodsze czerwone lub czerwonobrązowe. Kwiaty są białe, beczułkowate, zebrane w szczytowe, luźne, przewijające grona (IV-V). Cała roślina jest trująca.

Na szczególną uwagę zasługują również gatunki pochodzące z Europy.

Różanecznik kaukaski (Rhododendron caucasicum) jest trudny w uprawie, rośnie powoli. Liście są pokryte od spodu rdzawą wyściółką, kwiaty białe, kremowe lub jasnoróżowe (V-VI). W naturze występuje na podłożu wapiennym.  Różanecznik owłosiony (Rhododendron hirsutum) jest niskim krzewem o drobnych, skórzastych liściach, które mają charakterystyczne włoski na brzegach. Kwitnie późno, na przełomie VI i VII.  Ma rurkowate, ciemnopurpurowo-czerwone kwiaty. Znosi wapń w podłożu.

WYBRANE ROŚLINY OZNACZONE NA MAPIE

  1. Arctostaphylos uvaursi – mącznica lekarska
  2. Bruckenthalia spiculifolia – brukentalia ostrolistna
  3. Chamaedaphne calyculata – chamedafne północna
  4. Gaultheria shallon golteria Shalon
  5. Leucothoë fontanesiana kiścień wawrzynowy
  6. Oxydendrum arboretum kwasnodrzew amerykański
  7. Pieris floribunda pieris kwiecisty
  8. Pieris japonica pieris japoński
  9. Rhododendron camtschaticum azalia kamczacka
  10. Rhododendron canadense azalia kanadyjska
  11. Rhododendron caucasicum różanecznik kaukaski
  12. Rhododendron dauricum różanecznik dahurski
  13. Rhododendron hirsutum różanecznik owłosiony
  14. Rhododendron impeditum różanecznik gęsty
  15. Rhododendron kiusianum azalia kiusiuańska
  16. Rhododendron makinoi różanecznik Makino
  17. Rhododendron maximum – różanecznik olbrzymi
  18. Rhododendron reticulatum azalia żyłkowana
  19. Rhododendron viscosum azalia lepka
  20. Rhododendron yedoense poukhanense – azalia koreańska
  21. Zenobia pulverulenta zenobia śniada

W KOLEKCJI ROŚLIN IGLASTYCH (fot. 19) zgromadzono 598 taksonów (gatunków i odmian) spośród 29 rodzajów. W środkowej części Arboretum, na zagonie otoczonym trawnikiem, rosną gatunki iglaste odznaczające się powolnym wzrostem i karłowym pokrojem. Wyeksponowano tam gatunki i odmiany jałowców (Juniperus), cisów (Taxus), żywotników (Thuja), cyprysików (Chamaecyparis), wyselekcjonowanych form kosodrzewiny (Pinus mugo) i świerków (Picea). Świerk biały ‘Conica’ (Picea glauca ‘Conica’) (fot. 20): karłowy, bardzo powoli rosnący świerk o stożkowatym pokroju, który został znaleziony w 1904 r. w górach koło jeziora Laggan w Kanadzie. Najstarsze znane okazy mają 4 m wysokości. W północnej części Arboretum rosną gatunki roślin iglastych, takie jak: jodła jednobarwna (kalifornijska) (Abies concolor) naturalnie występująca w południowo-zachodnich rejonach Ameryki Północnej, gdzie rośnie w górach do wys. 3300 m n.p.m. i dorasta do 60 m wysokości. Sosna czarna (Pinus nigra) zawdzięcza swą nazwę z powodu bardzo ciemnej, prawie czarnej kory. Występuje naturalnie w górach południowej Europy, Azji i północno-zachodniej Afryki, gdzie rośnie głównie na glebach wapiennych, ciepłych i suchych. Dorasta do 40 m wysokości. Jest to cenna sosna dla rejonów przemysłowych – bardzo wytrzymała na zanieczyszczenia powietrza. Świerk serbski (Picea omorika) znany w swojej ojczyźnie, czyli Serbii pod nazwą ,,Omorica”. Jest to relikt trzeciorzędowy i endemit mający bardzo mały zasięg występowania: na pograniczu Serbii z Bośnią i Hercegowiną. Rośnie tam na wapiennych górach Tara do wys. 1700 m n.p.m. Jodła koreańska (Abies koreana) (fot. 21) to jedna z najniższych jodeł (do ok. 18 m wys.), naturalnie występująca w górach południowej części Płw. Koreańskiego. Rośnie tam na wulkanicznym podłożu, powyżej 1000 m n.p.m. Zawiązuje dużo małych szyszek (4-7 cm długości) już przy wysokości 1 m. Szyszki przed dojrzeniem są fioletowe lub niebieskie. Na terenie Ogrodu występuje duża grupa miłorzębu dwuklapowego (Ginkgo biloba) (fot. 22), który jest gatunkiem reliktowym i endemicznym, niezwykle rzadkim w naturze – w południowo-wschodnich Chinach. Preparaty z jego liści i owoców mają ogromne znaczenie lecznicze.

W Ogrodzie zgromadzono również dużą populację metasekwoi chińskiej (Metasequoia glyptostroboides), reliktowego i endemicznego gatunku rosnącego naturalnie w trudno dostępnych obszarach środkowych Chin na wysokości 700-1350 m n.p.m. W pozostałych kolekcjach roślin drzewiastych najliczniej reprezentowane są następujące rodzaje roślin liściastych: klon (Acer)66 taksonów, m.in. klon japoński ‘Aconitifolium’ (Acer japonicum ‘Aconitifolium’) (fot. 23),  buk (Fagus)25, hortensja (Hydrangea)47 oraz dąb (Quercus) – 41.

 Bardzo ciekawym okazem jest krzew, endemit północnoamerykański franklinia amerykańska (Franklinia alatamaha) (fot. 24), który został znaleziony w 1765 r. w stanie naturalnym w Stanach Zjednoczonych, w stanie Georgia. Po 1790 roku już nie odnaleziony, zachowany tylko w uprawach (m.in. w ogrodach botanicznych, arboretach). Kwitnie na biało we wrześniu-październiku. Na krzewach rosnących w miejscach nasłonecznionych, liście przebarwiają się jesienią na czerwono.

W zachodniej części Arboretum pod okapem starych dębów szypułkowych rośnie Heptacodium miconioides – wysoki krzew liściasty, który po raz pierwszy został znaleziony w 1909 roku w zachodnich Chinach przez amerykańskiego podróżnika i „łowcę roślin” – Ernesta Wilsona. Wprowadzony do uprawy dopiero w 1980 r. przez Arnold Arboretum w Stanach Zjednoczonych.

Autorzy zdjęć:

Wiesław Gawryś
Alina Kaczkowska
Agnieszka Kościelak
Krzysztof Szkopek
Powiększ czcionkę
Kontrast
Przewiń do góry