Celem artykułu było przedstawienie dziejów, celów, dotychczasowych sukcesów oraz dalszych planów rozwoju współpracy między Ojcowskim Parkiem Narodowym (OPN) a PAN Ogrodem Botanicznym – Centrum Zachowania Różnorodności Biologicznej w Powsinie (PAN OB CZRB).

OPN to najmniejszy z polskich parków narodowych, obejmujący zaledwie 21,46 km2, ustępujący zatem powierzchnią pewnym rezerwatom, chociażby Stawom Milickim z Dolnego Śląska, zajmującym 5298,15 ha. Flora i mykobiota stanowią ważne elementy różnorodności biologicznej OPN. Wykazano tam obecność ponad: 950 gatunków roślin naczyniowych, 300 gatunków mszaków, 1200 gatunków grzybów wielkoowocnikowych oraz niemal 200 gatunków porostów. Niektóre spośród obserwowanych tam organizmów to relikty poprzednich lat 1960–1996. W Ojcowskim Parku Narodowym wymarło niemal 60 gatunków światłolubnych roślin naczyniowych, typowych dla siedlisk otwartych i półotwartych. Ustąpiły m.in. róża francuska, storczyki: drobnokwiatowy i samczy, zaraza macierzankowa oraz czerwonawa. Bolesnych strat doznała również flora łąk i mokradeł. Z OPN ustąpiły nie tylko sozofity bardzo rzadkie w skali całej Europy Środkowej, jak skrzyp pstry, lecz nawet gatunki pospolite w pozostałych częściach Polski jak trzęślica modra.

Wiele prac z zakresu odtwarzania zdegradowanych muraw kserotermicznych bądź naskalnych wykazało, że nasiona większości gatunków roślin, w tym mnóstwa endemitów i reliktów, żyją ledwie do 5 lat w glebie albo wojłoku traw. Jeszcze mniej prawdopodobne byłoby uzyskanie jakichkolwiek żywych nasion ze starych arkuszy zielnikowych. W sztucznych bankach nasion, jak w Ogrodzie w Powsinie, można je przechowywać teoretycznie setki lat bez mierzalnej utraty żywotności. Stąd możliwości wykorzystania glebowego banku nasion i dawnych zielników są znikome, natomiast perspektywy sięgnięcia po zasoby genowe sztucznych banków genów bardzo obiecujące.

Dlatego przy odbudowie i dalszej ochronie czynnej muraw należy albo wykorzystać sąsiedztwo lepiej zachowanych muraw o bogatej florze jako źródło nasion, albo sięgnąć po okazy utrzymywane w ogrodach botanicznych, najlepiej zapewne zastosować obie metody równocześnie. PAN OB CZRB co najmniej od 25 lat ściśle współpracuje z wieloma parkami narodowymi Polski, szczególnie z Kampinoskim, Karkonoskim, Tatrzańskim oraz Pienińskim.

W PAN OB – CZRBw Powsinie od 20 lat z powodzeniem uprawia się co najmniej 13 gatunków priorytetowych dla OPN, w tym chabra miękkowłosego, astra gawędkę, zawilca wielkokwiatowego czy ostrożenia panońskiego. Nowy rozdział w długiej historii odbudowy szaty roślinnej OPN otworzył projekt POIiS pt. „FlorIntegral – zintegrowana ochrona in situex situ rzadkich, zagrożonych i priorytetowych gatunków flory na terenie Polski” nr POIS.02.04.00-00-0006/17. Jednym z najważniejszym celów projektu „FlorIntegral” były sztuczne wzmocnienie ojcowskiej populacji zawilca wielkokwiatowego oraz restytucja dzwonka syberyjskiego i turzycy wczesnej.

Głównym i najogólniejszym celem współpracy OPN z PAN OB CZRB pozostaje wspólne zabezpieczenie różnorodności wybranych gatunków roślin na wszystkich trzech poziomach: genów, osobników i całych ekosystemów, na stanowiskach naturalnych bądź zastępczych w OPN (ochrona in situ), przy równoczesnym gromadzeniu nasion w kriobanku PAN OB CZRB (ochrona ex situ).

Z uwagi na postęp naukowo-techniczny, narastającą presję masowej turystyki, zmian klimatu i ekspansję obcych geograficznie gatunków inwazyjnych warto wytyczyć nowe, szczegółowe cele współpracy. W przyszłości warto zająć się m.in.:

  • czynną ochroną roślin naczyniowych o diasporach generatywnych (nasionach lub zarodnikach) typu recalcitrant, czyli źle znoszących suszenie, co utrudnia ich przechowywaniew warunkach kontrolowanych. Recalcitrantami są nasiona wszystkich storczyków, zaraz,  wielu drzew lasotwórczych (buka, dębu) i roślin wodnych (grzybieni, grążeli);
  • czynną ochroną zasobów genowych wybranych gatunków brzozowatych i różowatych,ważnych dla OPN, poprzez krioprezerwację ich pąków śpiących, szczególnie brzozy Szafera, brzozy ojcowskiej oraz róży francuskiej;
  • czynną ochroną zasobów genowych glonów, grzybów i śluzowców, ze szczególnym uwzględnieniem gatunków ważnych dla OPN;
  • szacowaniem różnorodności genetycznej oraz badaniem dróg migracji wybranych gatunków szczególnie cennych dla flory dla OPN, np. obuwika przy zastosowaniu nowych narzędzi genetyki molekularnej.

 

Murawy objęte projektem FlorIntegral w Ojcowskim Parku Narodowym

 

Publikacja

Kapler A. 2020. Współpraca między Ojcowskim PN a PAN Ogrodem Botanicznym – Centrum Zachowania Różnorodności Biologicznej: metody, osiągnięcia, wyzwania przyszłości. Collaboration between Ojców National Park and the Polish Academy of Sciences Botanical Garden – Center of the Preservation of Biological Diversity: methods, achievements, challenges of the future. Prądnik. Prace Muzeum Szafera 30: 117-136.

Powiększ czcionkę
Kontrast
Przewiń do góry